Γιάννη Ζέβγου, Σύντομη Μελέτη της Νεοελληνικής Ιστορίας – 8

0
94

Με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από την επανάσταση του 1821 δημοσιεύουμε σε συνέχειες το εξαιρετικά επίκαιρο έργο του Γιάννη Ζέβγου «Σύντομη Μελέτη της Νεοελληνικής Ιστορίας». Το έργο αυτό αναδεικνύει – εν συντομία – όλες εκείνες τις πτυχές της Ελληνικής ιστορίας που σε άμεση σύνδεση και αλληλεπίδραση μεταξύ τους οδήγησαν στην δημιουργία ένος ανελεύθερου κράτους το οποίο δεν δικαιώνει τις προσδοκίες του λαού για οικονομική και πολιτισμική άνθιση καθώς και κοινωνική δικαιοσύνη.


Μπορείτε να βρείτε το 7ο μέρος εδώ

6. ΠΡΟΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ
Η ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ

Δέκα χρόνια σχεδόν μετά το μαρτυρικό θάνατο του Ρήγα ιδρύεται στο Παρίσι, στα 1805, το «Ελληνόγλωσσο ξενοδοχείο» απ’ το σαλονικιό λόγιο Ζαλύκη. Είχε σκοπό φανερό να βοηθήσει τη μόρφωση των ελλήνων, μα πραγματικά απόβλεπε στην εθνική αποκατάσταση. Έτσι οι έλληνες πατριώτες μπήκαν στον ίδιο δρόμο που ακολούθησαν κείνο τον καιρό οι πατριώτες όλων των χωρών που οργάνωναν μυστικές επαναστατικές οργανώσεις για την εθνική αποκατάσταση των χωρών τους και τον αστικο-δημοκρατικό μετασχηματισμό των μοναρχο-φεουδαρχικών καθεστώτων.

Πιο περίφημη απ’ αυτές τις οργανώσεις είνε η ιταλική εταιρία των καρμπονάρων, που αποτελούσε το φόβητρο της Ιερής Συμμαχίας. Πέντε χρόνια αργότερα, στα 1814, ιδρύεται στην Οντέσσα, η «Φιλική Εταιρία» απ’ το Νικ. Σκουφά, το Μαν. Ξάνθο και το Θαν. Τσακάλωφ. Ο Νικ. Σκουφάς, το καθοδηγητικό μυαλό της Φιλικής Εταιρίας, ήταν χειροτέχνης απ’ το Κομπότι της Άρτας. Στην Οντέσσα δούλεψε σα μικρέμπορος και εμποροϋπάλληλος στην Τεργέστη και στην Οντέσσα γραμματικός στο μεγαλέμπορο Ξένη. Ο Τσακάλωφ ήταν γιός εμπόρου απ’ τα Γιάννενα και ήταν φοιτητής στην Ευρώπη και μέλος του «Ελληνόγλωσσου ξενοδοχείου». Γρήγορα ο Τσακάλωφ αποτραβήχτηκε ουσιαστικά και στη θέση του βρίσκονταν ο Παν. Αναγνωστόπουλος. Καταγόταν απ’ την Ανδρίτσαινα της Τριφυλίας και δούλευε στην Οντέσσα σαν υπάλληλος στο μεγαλέμπορο Θαν. Σέκερη. Η Φιλική Εταιρία ιδρύθηκε σαν οργάνωση συνωμοτική εθνικοεπαναστατική. Ο Ξάνθος ήταν μασώνος. Είχε κατηχηθεί στα εμπορικά ταξίδια του στην Ήπειρο και Εφτάνησα και έμπασε την οργανωτική πείρα των μασωνικών στοών. Και η εταιρία είχε μασωνική ιεραρχία στη διαβάθμιση των μελών της. Σαν καθήκον της έβανε να δημιουργήσει, με εθνική επανάσταση, ελληνικό εθνικό κράτος. Η κατήχησή της γινόταν με όρκο. Στη δράση της, έτεινε σε συνεργασία με τους βαλκανικούς λαούς. Στα 1817 συνεννοήθηκε με το διωγμένο ηγεμόνα της Σερβίας Καραγιώργη για κοινή ενέργεια. Ο Καραγιώργης πήγε στη Σερβία οπού τον σκότωσε ο ανταγωνιστής του Οβρένοβιτς. Ωστόσο και με τον Οβρένοβιτς οι φιλικοί κρατούσαν σύνδεση. Επίσης συνεργάζονταν με τους καπεταναίους σέρβους, βουλγάρους και βλάχους που βρίσκονταν στις ηγεμονίες.

Έτσι η «Φιλική Εταιρία» ιδρυμένη και καθοδηγημένη από λαϊκά μικροαστικά στοιχεία, οργανώνεται και δουλεύει στη γραμμή που χάραξε ο Ρήγας ο Βελεστινλής. Ζητεί εθνική απελευθέρωση με επαναστατική δράση, όπως και οι άλλες προοδευτικές δυνάμεις της Ευρώπης. Συνάμα επιδιώκει τη συνεργασία των άλλων βαλκανικών λαών. Στα 1817 η Φιλική έχει εξαιρετική επιτυχία και προσηλυτίζει τους καπεταναίους Αναγνωσταρά, Χρυσοσπάθη, Δημητρόπουλο, Πεντεδέκα, Φαρμάκη καθώς και τον Παπαφλέσσα.

Ωστόσο η Φιλική Εταιρία δε δουλεύει σε ελληνικό έδαφος και δεν έχει άμεσους δεσμούς με τις λαϊκές μάζες. Το τσαρικό αντιδραστικό περίγυρο την πιέζει και την επηρεάζει, όπως και οι έλληνες έμποροι, φαναριώτες λόγιοι, που ανάμεσά τους κινείται και αναπτύσσεται. Στην ανάπτυξή της δεν παίρνει κοινωνικό περιεχόμενο τη στιγμή που φανερώνονται μεγαλοϊδεάτικές τάσεις. Η επανάσταση θα απλωνόταν στην ευρωπαική Τουρκία που θα μεταβαλλόταν σε ελληνικό κράτος. Και τους σέρβους, μ’ όλες τις συνεννοήσεις, τους έβλεπαν και σαν ανταγωνιστές στην κληρονομιά της αυτοκρατορίας.

Το σπουδαιότερο, που έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην κατοπινή, πορεία της εθνικοκοινωνικής πάλης, είνε ότι οι λαϊκοί ηγέτες της Φιλικής ζητάν να παραδώσουν την ηγεσία της Φιλικής σε ανώτερα, τα πιο αντιδραστικά στοιχεία του έθνους, που ήταν μαζικοί υπάλληλοι του τσαρισμού. Στα 1815 ακόμα απευθύνονται στο I. Καποδίστρια, υπουργό των εξωτερικών του Τσάρου. Αυτός αρνιέται και τους διώχνει βάναυσα. Στα 1818 η έδρα της Εταιρίας μεταφέρεται στη Κωνσταντινούπολη. Τότε ανάπτυξε πλατειά δράση και στις γραμμές της μπαίνουν χιλιάδες άνθρωποι απ’ όλα τα στρώματα του έθνους, φαναριώτες, κληρικοί, κοτζαμπάσηδες, έμποροι, λόγιοι, κλέφτες, γυρολόγοι. Η σύνθεσή της γίνεται ολότελα ανομοιόγενη. Στην καθοδήγησή της, εξόν από τον Ξάνθο και Αναγνωστόπουλο, είνε ο μεγαλέμπορος Παν. Σέκερης, ο λόγιος Άνθιμος Γαζής, ο Κομιζόπουλος, ο Λεβέντης. Η καθοδήγηση περνάει δεξιότερα, ενώ ο Σκουφάς πεθαίνει στις 31 Ιούλη 1818.

Στους κόλπους της οργάνωσης αρχίζει αγώνας για την αρχηγία. Για την ηγεσία ανταγωνίζονται εκπρόσωποι των ανώτερων στρωμάτων. Από το ένα μέρος τα πιο δεξιά στοιχεία, οι αντιδραστικοί φαναριώτες με τους Υψηλάντηδες, τους Μάνους επικεφαλής. Αυτοί ακολουθούν ρούσικη πολιτική, στηρίζονται στο εμπορικό κεφάλαιο που δουλεύει στη Ρωσία, στον ανώτερο κλήρο και στη ρούσικη πολιτική. Από το άλλο μέρος, οι συντηρητικοί-φιλελεύθεροι κύκλοι που εκπροσωπούν το εμπορικό κεφάλαιο, που δουλεύει στη δυτική Ευρώπη. Επικεφαλής τους είνε ο μητροπολίτης Πίσας Ιγνάτιος, ο Μαυροκορδάτος, ο Κοραής. Υποψήφιοι αρχηγοί υποδείχνονται ο κόντες Καποδίστριας, υπουργός του τσάρου, ο πρίγκιπας Υψηλάντης, ο μητροπολίτης Ιγνάτιος, ο Καρατζάς και άλλοι. Οι Ύψηλάντηδες οργανώνουν ιδιαίτερο κύκλο, στην Οντέσσα για να επιβληθούν. Ο Ξάνθος, από μέρος της Φιλικής, πάει στη Μόσχα για αρχηγό. Ο Καποδίστριας αρνιέται ξανά την αρχηγία, γιατί δεν εγκρίνει την επαναστατική δράση και τότε ο Ξάνθος απευθύνεται στον Αλέξ. Υψηλάντη. Είνε χαραχτηριστικό ότι το έγγραφο της ανάληψης της αρχηγίας από τον Υψηλάντη υπογράφεται στις 19 Απρίλη 1820 απ’ αυτόνε, από τον Ξάνθο και I. Μάνο που αντιπροσώπευε το φαναριώτικο κύκλο της Οντέσσας. Έτσι η «Φιλική Εταιρία» περνάει στα πριγκηπικά φαναριώτικα χέρια. Το ρούσικο πολιτικο-κοινωνικό περίγυρο βοήθησε τους Υψηλάντηδες για να επικρατήσουν. Η Εταιρία ιδρύθηκε σε ρούσικο έδαφος. Η ρούσικη επιρροή ήταν πολύ μεγάλη σ’ όλο τον ελληνικό κόσμο και καλλιεργιόταν έναν αιώνα πριν. Οι πόροι της προέρχονταν κυρίως από έμπορους που δούλευαν στη Ρωσία, οι πράχτορές της στηρίζονταν στη ρούσικη επιρροή και στα ρούσικα μέσα. Τα ρούσικα προξενεία της Τουρκίας ήταν γραφεία και βάσεις των φιλικών. Πολλά ρούσικα προξενεία τα είχαν στα χέρια οι κορυφαίοι φιλικοί. Ο Γ. Λεβέντης λόγου χάρη ήταν γραμματικός στο προξενείο του Βουκουρεστίου. Ο I. Παπαρρηγόπουλος ήταν ο ίδιος πρόξενος στην Πάτρα. Στο ίδιο προξενείο δούλευε κι ο Βλασόπουλος. «Η σέρβικη Επανάσταση του 1803 και η ελληνική στάση του 1821, οφείλουν το ξέσπασμά τους, λίγο-πολύ, στο ρούσικο χρυσάφι και στη ρούσικη επίδραση», γράφει στα 1853 ο Μάρξ. Άλλωστε η ρούσικη πολιτική στα Βαλκάνια αποτελούσε κινητήριο μοχλό στην ανάπτυξη των απελευθερωτικών κινημάτων και αποφασιστικό παράγοντα στην απελευθέρωση της Ελλάδας και των άλλων βαλκανικών λαών. Έτσι η οργάνωση της επανάστασης πέρασε στους φαναριώτες, έκανε στροφή και στηρίζεται στη ρούσικη πολιτική. Ένα απ’ τα πρώτα μέτρα του αρχηγού ήταν να δώσει εντολή να μη στρατολογούν μέλη στην οργάνωση απ’ τα κατώτερα στρώματα και να μην εξοπλίζεται ο «τυχόν όχλος».

Όπως ήταν επόμενο, δυναμώνουν οι ταλαντεύσεις και οι τάσεις γι’ αναβολή της επανάστασης, δηλαδή για ματαίωσή της. Οι κύκλοι Μαυροκορδάτου—Ιγνάτιου καλλιεργούν αυτή τη γραμμή. Ο Αναγνωστόπουλος που τους ακολουθεί για μια στιγμή, υποστηρίζει αυτή την άποψη. Ο ίδιος ο αρχηγός ταλαντεύεται. Μα η δύναμη των πραγμάτων και η μαζική πίεση νικάν κάθε αντίδραση. Ο σουλτάνος έχει μπλεχτεί σε πόλεμο με τον Αλή πασά και είνε μοναδική ευκαιρία για ν’ αρχίσει η επανάσταση. Το μυστικό της Εταιρίας έχει πάει στ’ αυτιά των τούρκων και οι παλιοί εταίροι είνε έτοιμοι για όλα. Είνε γνωστό ότι σκότωσαν τον τυχοδιώχτη Γαλάτη. Σκότωσαν τον Καμαρινό, για να μη γυρίσει στο Μωριά και μάθει ο Πετρόμπεης και οι πρόκριτοι ότι καμιά βοήθεια δεν έρχεται απ’ τη Ρωσία. Και το Γενάρη του 1821 δολοφόνησαν τον ηγεμόνα της Βλαχίας Αλ. Σούτσο για να πάρουν την ηγεμονία στα χέρια τους.

Ο Παπαφλέσσας ανάβει τα πνεύματα στο στρατιωτικό συμβούλιο, που έγινε στις 20 Οχτώβρη 1820 στο Ισμαήλιο της Βεσσαραβίας, παρουσιάζει πλαστή αναφορά των πελοποννήσιων πως όλα είνε έτοιμα για την επανάσταση. Έτσι αποφασίζεται ν’ αρχίσει η επανάσταση από τις ηγεμονίες, αφού δεν ήταν δυνατό ο αρχηγός να περάσει στην Πελοπόννησο. Στέλνεται εκεί ο Λασάνης να πάρει στα χέρια του τις στρατιωτικές δυνάμεις των ηγεμονιών. Και δεν ήταν λίγες. Βρίσκονταν 60 καπετανείες, οι 58 από έλληνες, μια από σέρβους και μια από βουλγάρους. Στο σύνολό τους θα είχαν ως δέκα χιλιάδες πολεμιστές με δοκιμασμένους καπεταναίους σαν το Γ. Ολύμπιο, το Φαρμάκη και άλλους. Στέλνονται απόστολοι οργανωτές ο Παπαφλέσσας στο Μωριά, ο Γαζής στυν Ύδρα και Σπέτσες κι από κει στο Πήλιο, ο Περραιβός στη Μάνη κι από κει στην Ήπειρο. Άλλοι στη Μακεδονία και στις άλλες περιφέρειες. Στη Σερβία, που έχουν και κει συνεννοήσεις για κοινή δράση, στέλνουν τον Άρ. Παπά. Πιάνεται στο δρόμο κι αυτοχτονεί. Γίνονται σχέδια ν’ αρπάξουν τον τουρκικό στόλο, να αιχμαλωτίσουν τον ίδιο το σουλτάνο, να επαναστατήσει, ο Πόντος.

Με τη σύσκεψη της 20 Οχτώβρη κλείνει η δοξασμένη ιστορία της Φιλικής Εταιρίας που παύει να υπάρχει. Μένουν ακόμα οι φιλικοί, οι φλογεροί εκείνοι λαϊκοί επαναστάτες, που σκόρπισαν σ’ όλες τις ελληνικές περιοχές, κίνησαν τις επαναστατικές εθνικές λαϊκές δυνάμεις κι άρχισαν σε λίγους μήνες την επανάσταση.

Το έργο της «Φιλικής Εταιρίας» αποτελεί μια από τις λαμπρότερες ιστορικές δημιουργίες του ελληνικού λαού. Δείξαμε τις ρίζες της ασυνέπειας και των λαθών της. Οι φιλικοί στηρίχτηκαν με πλέρια συνέπεια στις λαϊκές δυνάμεις και ζήτησαν αρχηγούς και κηδεμόνες στα προνομιούχα στρώματα. Δεν πήγαν προς τη δυτική Ευρώπη να ζητήσουν συμμάχους στις επαναστατικές δυνάμεις της εποχής τους. Στράφηκαν προς τον τσαρισμό. Αυτά τα λάθη τους είχαν ολέθρια επίδραση στην πορεία και έκβαση της υπόθεσής τους, δίχως αυτό να μειώνει την ιστορική σημασία, του μεγάλου τους έργου.

Μπορείτε να βρείτε το 9ο μέρος εδώ