Γιάννη Ζέβγου, Σύντομη Μελέτη της Νεοελληνικής Ιστορίας – 7

0
89

Με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από την επανάσταση του 1821 δημοσιεύουμε σε συνέχειες το εξαιρετικά επίκαιρο έργο του Γιάννη Ζέβγου «Σύντομη Μελέτη της Νεοελληνικής Ιστορίας». Το έργο αυτό αναδεικνύει – εν συντομία – όλες εκείνες τις πτυχές της Ελληνικής ιστορίας που σε άμεση σύνδεση και αλληλεπίδραση μεταξύ τους οδήγησαν στην δημιουργία ένος ανελεύθερου κράτους το οποίο δεν δικαιώνει τις προσδοκίες του λαού για οικονομική και πολιτισμική άνθιση καθώς και κοινωνική δικαιοσύνη.


Μπορείτε να βρείτε το 6ο μέρος εδώ

4. ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ—ΧΑΡΑΧΤΗΡΑΣ ΤΗΣ

Εξετάσαμε την ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης, την πορεία διαμόρφωσης της εθνότητας και του εθνικού κινήματος που από τον καιρό του Ρήγα παίρνει εθνικοαπελευθερωτικό δημοκρατικό χαραχτήρα. Η δημιουργία εθνικού ανεξάρτητου αστικοδημοκρατικού κράτους αποτελεί πια ιστορική ανάγκη για ν’ αναπτυχτούν λεύτερα καινούριες παραγωγικές δυνάμεις και να δημιουργηθεί ο νεοελληνικός πολιτισμός.

Η κατανομή της γης ανάμεσα σε Τούρκους και έλληνες εξηγεί χτυπητά τον εθνικό χαραχτήρα της πάλης του ελληνικού λαού στις παραμονές του 1821.

Στη στερεά Ελλάδα κατοικούν 247.000 έλληνες και 20.865 τούρκοι. Στην Πελοπόννησο κατοικούν 458.000 έλληνες και 42.550 τούρκοι. Στη δυτική Ελλάδα η καλλιεργημένη γη μοιράζεται εξίσου ανάμεσα σε τούρκους και έλληνες και στην ανατολική οι έλληνες έχουν 5.178.000 στρέμματα και οι τούρκοι έχουν 2.082.980. Στην Πελοπόννησο οι έλληνες έχουν 1.500.000 στρέμ. και οι τούρκοι 3 εκατ. στρέμματα. Οι τούρκοι εινε σχεδόν το 1/10 του πληθυσμού και κατέχουν κοντά τη μισή καλλιεργούμενη γη και την καλλιεργήσιμη. Έτσι η εθνική απελευθέρωση αποτελεί το βασικό πρόβλημα και τον άξονα κίνησης των εθνικών δυνάμεων.

Ωστόσο δεν είνε μόνο το εθνικό ζήτημα. Έχουν δημιουργηθεί αντιθέσεις ανάμεσα και στις διάφορες τάξεις του ελληνικού λαού και βγαίνουν στην επιφάνεια με οξύτητα κι άλλα προβλήματα και πριν απ’ όλα το αγροτικό. Οι τούρκοι κατέχουν, όπως είδαμε, σχεδόν τη μισή γη. Μα και η υπόλοιπη γη ανήκει ολοκληρωτικά σχεδόν στους άρχοντες, στην εκκλησία και στα μοναστήρια. Τα μοναστήρια φτάνουν τα 545 αντρικά και 18 γυναικεία και μόνο στο Μωριά είνε 25 δεσποτάδες. Από 120.000 οικογένειες ελληνικό πληθυσμό στις επαρχίες που απελευθερώθηκαν, οι 100 χιλ. είνε αχτήμονες και οι 20 χιλ. αποτελούν φυσικά τα τζάκια. Αν προστέσουμε και τις πολιτικές καταπιέσεις και το ξεζούμισμα που δοκίμαζαν οι αγρότες από τ’ αρχοντολόι, θα νοιώσουμε το βαθύ μίσος που έθρεφαν ενάντια στους τουρκοκοτζαμπάσηδες, όπως τους αποκαλούσαν, και τον κλήρο. Οι τσιφλικάδες, έλληνες και τούρκοι, δένουν τους αγρότες στη γη και δυναμώνει η δουλοπαροικία. Το αγροτικό πρόβλημα, αποτελεί το βαθύτερο κίνητρο της αγροτιάς και την ουσία του εθνικού ζητήματος. Το αγροτικό κίνημα αυτά τα χρόνια έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις και τα βουνά της Ελλάδας αποτελούν πραγματικά στρατόπεδα. Είδαμε ότι στα 1805-6 τούρκοι, κλήρος και τζάκια συνεργάστηκαν για να καταστρέψουν την κλεφτουριά.

Στις αστικές κοινότητες η ταξική πάλη διεξαγόταν για συμμετοχή στην αυτοδιοίκηση και για αύξηση των απολαβών των ναυτών και εργατών. Στη Σάμο είχαν χωριστεί σε δυο κόμματα: στους καλλικάντζαρους, που τους αποτελούσε η εμποροτσιφλικάδικη αρχοντιά κι ο κλήρος, και στους καρμανιόλους, που τους αποτελούσαν τα υπόλοιπα στρώματα του πληθυσμού. Στην Πάρο αντιπάλευαν δυο κόμματα, των δοκίμων και του όχλου. Στ’ Αμπελάκια γινόταν ανάλογη πάλη. Μα στα ναυτικά νησιά αυτή η πάλη πήρε μεγαλύτερη οξύτητα. Οι ναύτες, εμψυχωμένοι απ’ τον επαναστατικό αέρα που ανάπνεαν στα γαλλικά λιμάνια, πάλευαν να σπάσουν την τυραννική κυριαρχία των αρχόντων και του κλήρου. Ζητούσαν μεγαλύτερο μερίδιο στα κέρδη και δημοκρατική διακυβέρνηση των κοινοτήτων. Στα 1800 δολοφονήθηκε ο Αντ. Κουντουριώτης, πατέρας του Λάζαρου. Οι έμποροι βρέθηκαν σε δύσκολη θέση και ζήτησαν ενίσχυση απ’ τον Καπετάν πασά που πρόθυμα διόρισε το Γ. Βούλγαρη γενικό αστυνόμο, ζαμπίτη όπως τον έλεγαν, με διχτατορικά δικαιώματα. Ο Γ. Βούλγαρης, δουλεύοντας χρόνια στην υπηρεσία των τούρκων, με άγρια μέσα δάμασε τους ναύτες. Την ίδια εποχή διορίστηκε ζαμπίτης και στις Σπέτσες και αργότερα, στα 1815, και στα Ψαρά. Έτσι γύρω απ’ τα αστικοδημοκρατικά προβλήματα, το αγροτικό, το δημοκρατικό, το εργατικό, που βγαίνουν στην επιφάνεια, μεγαλώνει η ταξική πάλη.

Μα όλο το κοινωνικό πρόβλημα φανερώνεται κυρίως σα γλωσσικό πρόβλημα για τη μορφή της γλώσσας. Είδαμε την κυριαρχία της αρχαΐζουσας γλώσσας που καλλιεργιόταν απ’ τα ανώτερα στρώματα και τη διαμόρφωση της νεοελληνικής από τις λαϊκές μάζες του αναπτυσσόμενου έθνους. Απ’ τά μισά του 17ου αιώνα δίδασκαν στα Γιάννενα και σε άλλες πόλεις, ο Στεφ. Κοσμητάς, ο Κοδρικάς κλπ. Δημοτικιστές ήταν οι «ιδιόρρυθμοι» Γρ. Κωνσταντάς, ο Δαν. Φιλιππίδης, ο Νεόφυτος Δούκας, ο Αθαν. Χριστόπουλος, ο Βηλαράς. Ο τελευταίος διαμορφώθηκε στα Γιάννενα από το σκολειό του δημοτικιστή Θαν. Ψαλίδα και αποτελούν με το Χριστόπουλο τους πιο γνήσιους εκφραστές της λαϊκής γλώσσας.

Στην περίοδο που περνάμε αποκρυσταλλώθηκε η μεσοβέζικη θέση της καθαρεύουσας. Ο Αδαμάντιος Κοραής, γιατρός και διανοούμενος χιώτης του Παρισιού, καλλιεργεί τον τύπο της καθαρεύουσας για ν’ αποφύγει τις «ακρότητες της αρχαΐζουσας», μα και τη «γλώσσα του όχλου». Πλήθος λόγιοι ακολούθησαν τη γραμμή του. Ο Άνθιμος Γαζής, ο Κούμας, ο Οικονόμου, ο Βάμβας, ο Φαρμακίδης, ο Γεννάδιος κλπ. Το περίφημο γλωσσικό ζήτημα συμπυκνώνει και εκφράζει όλο το νεοελληνικό κοινωνικό πρόβλημα και η γραμμή του Κοραή φανερώνει ανάγλυφα τη συμβιβαστική προς το βυζαντινισμό και κοτζαμπασισμό πολιτική του εμπορικού κεφαλαίου. Έτσι το ελληνικό έθνος κοντά στο εθνικό πρόβλημα συνειδητοποιεί και το γλωσσικό. «Δεν γνωρίζω πάρεξ ελευθεριά και γλώσσα», γράφει, αργότερα ο Σολωμός. Προχωρεί προς την εθνική του χειραφέτηση δίχως πνευματική αναγέννηση, δίχως ιδεολογική επανάσταση. Δίχως ν’ απαλλαχτεί απ’ τη βυζαντινή παράδοση και με δαύτη συμβιβάζεται επίσημα η αστική τάξη με την ιδεολογική μορφή της καθαρεύουσας γλώσσας και της «μεγάλης ιδέας». Έτσι το πρόβλημα της εθνικής απελευθέρωσης αποτελεί το βασικό πρόβλημα και δίνει το χαραχτήρα στην αναπτυσσόμενη επανάσταση σαν εθνικοαπελευθερωτική. Ωστόσο μαζί μ’ αυτό προβάλλουν και τ’ άλλα αστικοδημοκρατικά προβλήματα.

«Το νεοελληνικό έθνος ζυμώθηκε κι αντρώθηκε μέσα σε ατέλειωτη σειρά από εθνικούς και δημοκρατικούς αγώνες», γράφει ο Ν. Ζαχαριάδης.

5. ΘΕΣΗ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΤΑΞΕΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΣΣΟΜΕΝΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ —ΚΙΝΗΤΗΡΙΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΤΗΣ

Μπορούμε τώρα να καθορίσουμε τη θέση των διαφόρων τάξεων και στρωμάτων του ελληνικού έθνους απέναντι στην αναπτυσσόμενη εθνικοαπελευθερωτική επανάσταση. Το πατριαρχείο, όπως ξαίρουμε, ήταν φορέας των βυζαντινών αντιδραστικών παραδόσεων. Ο τελευταίος πριν το 1821 πατριάρχης Γρηγόριος Ε’βγάνει συνοδικό τόμο για να χτυπήσει τις ολέθριες αρχές, που με την επίδραση των εργων Ρουσσώ, Βολταίρου και της Γαλλικής Επανάστασης, άρχισαν να διαδίδονται με μυστηριώδη τρόπο. Το 1806 αφορίζει την κλεφτουριά και διευκολύνει τη σουλτανική εξουσία να την πολεμήσει. Στα 1821 αφορίζει επίσης την Επανάσταση μόλις ξέσπασε. Σ’ όλη του τη σταδιοδρομία και δράση, εξόν από λίγες εξαιρέσεις, το πατριαρχείο είνε εχτρός σε κάθε απελευθερωτική κίνηση και σε κάθε προοδευτική ιδεολογία.

Οι φαναριώτες ακολουθούν μια πατροπαράδοτη πολιτική που την κληρονομάν από πατέρα σε γιο σα με διαθήκη: να μεταρρυθμιστεί η Τουρκία σε μικρές ηγεμονίες σαν τις παραδουνάβιες και να τις κυβερνάν αυτοί. Κάτι παρόμοιο με κείνο που επιδιώκουν οι μεγάλοι πασάδες. Στάθηκαν πάντα εχτροί σε κάθε επαναστατικό κίνημα. Ωστόσο, με τη Γαλλική Επανάσταση φανερώνεται κάποια διαφοροποίηση ανάμεσά τους. Οι Σούτσοι, οι Μαυροκορδάτοι ακολουθούν γαλλόφιλη φιλελεύθερη πολιτική, αντίθετα με τους Υψηλάντηδες που ακολουθούν ρωσόφιλη και ορισμένοι από δαύτους τραβιούνται στην επαναστατική κίνηση, όπως θα ιδούμε.

Οι κοτζαμπάσηδες και ο μεσαίος κλήρος, δεσποτάδες, ηγούμενοι, είνε αρκετά δυνατοί και φιλοδοξούν να πάρουν τα χτήματα και τη θέση των τούρκων. Μα κι ο κίνδυνος είνε μεγάλος κ’ η δράση της κλεφτουριάς τους τρομάζει. Προτιμάν να περιμένουν τη μεταβολή από εξωτερικές δυνάμεις, ιδίως από τη Ρωσία και αντιδράν στην επανάσταση.

Το εμπορο-τραπεζιτικό κεφάλαιο δουλεύει, όπως ξαίρουμε σε πλήθος χώρες και στις πιο διαφορετικές συνθήκες κ’ έτσι δημιουργεί τα πιο διαφορετικά συμφέροντα. Συνεπούμενα δεν έχει και την ίδια θέση απέναντι στην επανάσταση. Μεγαλέμποροι, ειδικά της πόλης, πούνε συνδεμένοι με το πατριαρχείο και δουλεύουν με το τούρκικο δημόσιο, είνε αντίδραση. Άλλες ομάδες για διάφορους λόγους ήταν συντηρητικές και ακολουθούσαν καιροσκοπική πολιτική, όπως οι εμποροκαραβοκυραίοι της Ύδρας. Αυτοί φοβόνταν την τούρκικη αρμάδα μα εξίσου φοβόνταν και τους ατίθασσους ναύτες τους. Άλλες ομάδες, ιδίως των παροικιών, ακολουθούν επαναστατική πολιτική. Γενικά, το εμποροτραπεζιτικό κεφάλαιο του εξωτερικού, επηρεασμένο και από την αντίδραση της Ιερής Συμμαχίας και από τη συντηρητική Αγγλία, διστάζει και ακολουθεί πολιτική αντίθετη σε κάθε επαναστατική δράση. Επιζητούν, όπως έλεγαν, να ωριμάσει πρώτα το έθνος με τη μόρφωση. Κι αυτή την πολιτική την εξέφραζαν ο Αδ. Κοραής, ο Ανθ. Γαζής, ο μητροπολίτης Πίσας Ιγνάτιος, ο φαναριώτης Αλεξ. Μαυροκορδάτος κλπ.

Οι μεγάλες μάζες του έθνους, αντίθετα απ’ τις παραπάνω τάσεις των προνομιούχων τάξεων του έθνους, τραβούσαν αποφασιστικά και μ’ ενθουσιασμό για επαναστατική λύση του εθνικού προβλήματος. Η αγροτιά, με πρωτοπόρο τμήμα την κλεφτουριά, αποτελούσε τη βασική κινητήρια δύναμη της επανάστασης. Για τους αγρότες η λύση του εθνικού ζητήματος θα έλυνε αυτόματα και το αγροτικό πρόβλημα και θα τους έδινε τη γη τους. Η αγροτιά και οι άλλες δημοκρατικές ομάδες του έθνους, οι ναύτες πριν απ’ όλα, οι μικρέμποροι, οι γυρολόγοι, οι χειροτέχνες, οι μικροδιανοούμενοι κάθε λογής, οι εμποροϋπάλληλοι, οι δάσκαλοι, ο κατώτερος κλήρος, οι σπουδαστές, αποτελούσαν τη δραστήρια επαναστατική δύναμη. Αυτή η εθνική δημοκρατική δύναμη νίκησε την αντίδραση και συντηρητικότητα των ανώτερων τάξεων, παράσυρε κι αυτές στον επαναστατικό αγώνα, όπως θα δούμε.

Τέλος δυο λόγια για τους αρματολούς. Είχαν τραβηχτεί στον εθνικό αγώνα κι απ’ αυτή τους τη θέση ήταν στοιχεία που έτειναν σε εξεγέρσεις, ελπίζοντας απ’ αυτές βελτίωση της θέσης τους. Μαζί μ’ αυτό, ήταν στοιχεία ταλαντευόμενα και η αφοσίωσή τους στην επανάσταση θα καθοριζόταν πριν απ’ όλα απ’ τη μαζική δύναμη της επανάστασης.

Μπορείτε να βρείτε το 8ο μέρος εδώ