Γιάννη Ζέβγου, Σύντομη Μελέτη της Νεοελληνικής Ιστορίας – 4

0
104

Με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από την επανάσταση του 1821 δημοσιεύουμε σε συνέχειες το εξαιρετικά επίκαιρο έργο του Γιάννη Ζέβγου «Σύντομη Μελέτη της Νεοελληνικής Ιστορίας». Το έργο αυτό αναδεικνύει – εν συντομία – όλες εκείνες τις πτυχές της Ελληνικής ιστορίας που σε άμεση σύνδεση και αλληλεπίδραση μεταξύ τους οδήγησαν στην δημιουργία ένος ανελεύθερου κράτους το οποίο δεν δικαιώνει τις προσδοκίες του λαού για οικονομική και πολιτισμική άνθιση καθώς και κοινωνική δικαιοσύνη.


Μπορείτε να βρείτε το 3ο μέρος εδώ

5. ΑΓΡΟΤΙΑ

Όλες οι προαναφερμένες κοινωνικο- οικονομικές αλλαγές και εξελίξεις γίνονται σε βάρος της αγροτιάς. Τούρκοι και Έλληνες προνομιούχοι δυναμώνουν την εκμετάλλευση και καταπίεση της αγροτιάς. Οι φόροι αυξαίνουν, η είσπραξή τους γίνεται πιο βαρειά. Η εθνική και πολιτική καταπίεση μεγαλώνει. Οι αγγαρείες πληθαίνουν. Η ελευθερία μετακίνησης περιορίζεται και οι αγρότες ξαναδένονται ουσιαστικά, αν όχι τυπικά, στη γη. Η αγροτική μάζα ζουσε σκυλίσια ζωή. Η διατροφή ήταν βασικά ψωμί αραποσιτένιο, κρεμμύδια κ’ ελιές. Κρέας δοκίμαζε μόνο 3-4 φορές το χρόνο: Χριστούγεννα, Πάσχα, Άη-Γεώργη, Άη-Δημήτρη. Οι γιορτές δεν τους άφιναν να δουλεύουν περισσότερο από 200 μέρες το χρόνο. Τούρκοι και έλληνες τσιφλικάδες τους είχαν δέσει στη γη. Έγγραφα του, Λόντου λ. χ. αναφέρουν ότι λίγα χρόνια πριν από το 1821 οι αγρότες απ’ τα Κουνινά και ένα άλλο χωριό του Αιγίου άφησαν τα χωριά τους και τράβηξαν κατά την Κόρινθο για να γλυτώσουν από το Λόντο, που τους ανάγκαζε να δουλεύουν σα σκλάβοι στα χτήματα. Ο Λόντος στέλνει ανθρώπους, τους βρίσκουν και ζητάει από τους τούρκους να τους στείλουν πίσω. Οι αγρότες φεύγουν από κει κρυφά και χάνονται σε άγνωστο μέρος. Σ’ ορισμένες περιοχές, όπως στην Εύβοια, και κυρίως στην Κρήτη, όπου ο μισός πληθυσμός ήταν τούρκοι και πολλοί απ’ αυτούς τουρκοκρητικοί, η εθνική καταπίεση ήταν φριχτή. Σκότωναν, άρπαζαν γυναίκες, προϊόντα, αγγάρευαν τον κόσμο ατιμώρητα. Το μπαξίσι έλυνε όλα τα ζητήματα και σαν απάντηση έρχεται η ένοπλη αντίδραση της αγροτιάς και φανερώνεται η κλεφτουριά.

Η κλεφτουριά Η πάλη της αγροτικής τάξης απ’ τις αρχές αυτής της περιόδου αναπτύσσεται και παίρνει τη μορφή ένοπλου αγώνα. Ομάδες αγροτών φεύγουν στα βουνά, αποτελούν αντάρτικες συμμορίες, πολεμούν τους τούρκους εκμεταλλευτές, με και τους κοτζαμπάσηδες και τον κλήρο. Τους σκοτώνουν, τους αιχμαλωτίζουν για λύτρα, τους σκοτώνουν τα ζώα, τους καίνε τα σπίτια, τα γεννήματα. Μπαίνουν σ’ εφαρμογή όλες οι μορφές του αγροτικού ανταρτοπόλεμου. Κάθε συμμορία έχει τον καπετάνιο της και οι άντρες ονομάζονται παλληκάρια. Είναι συνδεδεμένοι στενά με την αγροτική μάζα. Αποτελούν το μαχητικό της τμήμα, τον εκδικητή και υπερασπιστή της. Οι αγρότες συμπληρώνουν διαρκώς τις γραμμές τους, τους εφοδιάζουν με μπαρουτόβολα και τρόφιμα, τους εξασφαλίζουν άσυλο – γιατάκι – το χειμώνα.

Πιο ξακουστοί κλέφτες, που δοξάστηκαν πιο πολύ από την ελληνική αγροτιά, στάθηκαν οι Κολοκοτρωναίοι. Η γενιά τους κάπου 200 χρόνια έβγαζε κλέφτες ξακουστούς στο Μωριά. Μέσα στην πολύχρονη πάλη οι κλέφτες δημιουργούν ηρωϊκότατες αρετές παλληκαριάς, αυτοθυσίας, σωματικής και ηθικής αντοχής, τόλμης. «Καλό βόλι» έλεγαν για ευχή. Τ’ ανδραγαθήματά τους έδωσαν το υλικό στο λαϊκό τραγούδι και το λαϊκό θρύλο. Γύρω από τη δράση τους και τη δράση της αγροτιάς γενικά αναπτύσσονται τα στοιχεία του νεοελληνικού πολιτισμού. Η πάλη τους αποτελεί αγροτικό εθνικό ταξικό κίνημα, που ωστόσο μένει σκόρπιο, μονωμένο και στα τέλη του 18ου αιώνα αρχίζει να παίρνει ξεκάθαρο έθνικο χαραχτήρα. Ανάγκη να σημειώσουμε ότι παρόμοιο αγροτικό κίνημα αναπτύσσουν και οι άλλοι σκλαβωμένοι λαοί των Βαλκανίων. Στη Βουλγαρία, στη Σερβία και στις άλλες νοτιοσλαβικές χώρες απ’ το 17ο αιώνα αναπτύχτηκε το αγροτικό κίνημα των χαϊντούκων, που στην προέλευση, στην οργάνωση και τους σκοπούς του ήταν ό,τι και το κίνημα της κλεφτουριάς στην Ελλάδα.

Έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι πολεμικοί εκπρόσωποι της βαλκανικής αγροτιάς, οι κλέφτες και οι χαϊντούκοι, θεωρούσαν κοινό; τον απελευθερωτικό τους αγώνα και πολλές φορές αγωνίστηκαν μαζί ενάντια στην οθωμανική κυριαρχία.

6. ΠΟΡΕΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ

Οι οθωμανοί κατάχτησαν τη μια κοντά στην άλλη όλες τις ελληνικές περιφέρειες. Στα 1460 καταλύουν οριστικά το κράτος των Παλαιολόγων στο Μωριά. Στα 1461 την αυτοκρατορία της Τραπεζούντας. Στα 1470 παίρνουν τη Χαλκίδα απ’ τους ενετούς. Στα 1479 παίρνουν για λίγα χρόνια τη Ζάκυθο, Κεφαλλωνιά και Λευκάδα. Στα 1409 τη Ναύπακτο. Στα 1500 τη Μεθώνη και Κορώνη. Στα 1522 τη Ρόδο. Στα 1537 τις Κυκλάδες και Σποράδες. Στα 1560 τη Χίο. Στα 1571 την Κύπρο, στα 1669 την Κρήτη. Έτσι ολοκληρώνουν την κυριαρχία τους πάνω στις ελληνικές χώρες και μόνο τα Εφτάνησα έμειναν οριστικά στην κατοχή των ενετών. Οι τούρκοι κατάχτησαν τις ελληνικές επαρχίες σε σκληρόν αγώνα, ιδίως με τους ενετούς, μα και με τους ιππότες της Μελίτης, της Ρόδου και άλλες δυτικές δυνάμεις. Σ’ αυτούς τους πολέμους πήραν ενεργό μέρος τα ελληνικά φεουδαρχικά στοιχεία ενάντια στους τούρκους, μα κάποτε και ενάντια στους φράγκους. Οι θρησκευτικές αντιθέσεις έπαιξαν εδώ το ρόλο τους. Οι τούρκοι συδαύλιζαν το θρησκευτικό μίσος ενάντια στους δυτικούς και οι δυτικοί την απέχθεια ενάντια στους άπιστους.

Έτσι η εθνική πάλη των ελλήνων συνδέεται αναπόσπαστα με τους πολέμους των οθωμανών ενάντια στους ξένους, που επίσης διεκδικούσαν την κυριαρχία στις ελληνικές χώρες. Στα 1571 στη μεγάλη ναυμαχία της Ναυπάκτου, οι ενωμένες δυνάμεις της Βενετίας, της Ισπανίας και του πάπα κατάστρεψαν την αρμάδα. Σ’ αυτή τη ναυμαχία πήραν μέρος 30 χιλ. ελληνες, 25 χιλ. με τους οθωμανούς και 5 χιλ. με τους χριστιανούς. Τότε έγιναν και τοπικές εξεγέρσεις σε διάφορα μέρη της Ελλάδας, όπως στο Γαλαξίδι, Λιδωρίκι, Μάνη και σε λίγα χρόνια, στα 1585, ακολούθησαν εξεγέρσεις διαφόρων αρματολών της δυτικής Ελλάδας και της Ηπείρου. Στα τέλη του ίδιου αιώνα, ο γάλλος δούκας του Νεβέρς, διεκδικώντας το θρόνο του Βυζαντίου, ήρθε σε συνεννοήσεις με διάφορα φεουδαρχικά στοιχεία της Ελλάδας και των άλλων χριστιανικών λαών, για γενική εξέγερση ενάντια στην Τουρκία. Μα όλη η κίνηση κατάληξε μόνο σε τοπική εξέγερση του δεσπότη Τρίκκης Διονύσιου στα 1661. Αυτός πριν δέκα χρόνια είχε ξαναστασιάσει στη Θεσσαλία και είχε φύγει στη δυτική Ευρώπη. Τώρα ξεσήκωσε τους αγρότες στα χωριά γύρω από τα Γιάννενα. Οι τούρκοι τον σκότωσαν.

Στα 1684 οι ενετοί κατάχτησαν ξανά την Πελοπόννησο και την Αττική. Στην Πελοπόννησο και Στερεά ακολούθησαν εξεγέρσεις ενάντια στην τούρκικη κυριαρχία. Οι εξεγέρσεις στη Στερεά Ελλάδα τσακίστηκαν και οι ενετοί κράτησαν μόνο την Πελοπόννησο με τη συνθήκη του Κάρλοβιτς (1699). Επικεφαλής του οθωμανικού εκστρατευτικού σώματος ήταν ο μανιάτης Λυμπεράκης Γερακάρης, άλλοτε κουρσάρος καί ηγεμόνας της Μάνης.

Η ενετική κυριαρχία στην Πελοπόννησο κράτησε λίγα χρόνια. Οι ενετοί εκμεταλλεύτηκαν πιο χειρότερα απ’ τους τούρκους τον τόπο και ο παπικός κλήρος με τις πιέσεις άναψε τον παλιό ανταγωνισμό ανάμεσα σε ορθόδοξους και καθολικούς. Στα 1715 οι τούρκοι ξαναπήραν τελειωτικά την Πελοπόννησο. Αυτή την εποχή μπαίνει και η Ρωσία στον αγώνα για την κυριαρχία των οθωμανικών χωρών και τη διέξοδο στη Μαύρη θάλασσα. Με τη Ρωσία έχουν αναπτυχθεί εμπορικοί, εκκλησιαστικοί και εκπολιτιστικοί δεσμοί. Οι παροικίες στη Μόσχα, Κίεβο και άλλες πόλεις αναπτύσσονται και το πατριαρχείο, που επηρεάζει όλους τους χριστιανικούς πληθυσμούς, διατηρεί καλές σχέσεις με τη ρωσική εκκλησία και τον τσαρισμό. Έτσι ο Μέγας Πέτρος στα 1711, στηριζόμενος σ’ αυτούς τους δεσμούς, βγάνει προκήρυξη στους χριστιανούς της Τουρκίας και τους καλει να εξεγερθούν και να πολεμήσουν μαζι του ενάντια στους άπιστους.

«Εκατοντάδες ρώσοι πράχτορες, γράφει ο Μαρξ στα 1853, στέλνονταν συστηματικά στην Τουρκία και προσπαθούσαν να συγκεντρώσουν την προσοχή των ελλήνων χριστιανών στο πρόσωπο του ορθόδοξου αυτοκράτορα, σαν κεφαλή, φυσικό υπερασπιστή και απελευθερωτή της καταπιεζόμενης ανατολικής εκκλησίας… Οι παπάδες της ελληνικής εκκλησίας, από πολύν καιρό οργάνωναν τεράστια συνωμοσία για τη διάδοση αυτών των ιδεών». Οι παπάδες αρχίζουν να δημιουργούν τους θρύλους για το «ξανθό γένος», που θ’ απελευθέρωνε τους έλληνες και από τούτη την εποχή η πολύπλευρη επιρροή και η γοητεία που εξασκούσε η μακρινή και «ομόδοξη» Ρωσία στις λαϊκές μάζες αποτελεί τον ευεργετικότερο εξωτερικό παράγοντα που τόνωσε το ηθικό του λαού και ανάπτυξε τον απελευθερωτικό του αγώνα. Η Μεγάλη Αικατερίνη συνέχισε πιο δραστήρια αυτή την πολιτική του Πέτρου. Σχεδιάζει την ανασύσταση της βυζαντινής αυτοκρατορίας, με αυτοκράτορα τον εγγονό της Κωνσταντίνο. Αυτή την εποχή διαμορφώνεται οριστικά το ανατολικό πρόβλημα, σαν πρόβλημα σχέσεων των ευρωπαϊκών δυνάμεων απέναντι στην οθωμανική αυτοκρατορία. Η Ρωσία προβάλλει σαν ένας απ’ τους πρωταγωνιστές στην πάλη για τη λύση του ανατολικού ζητήματος και η. διπλωματία της και οι στρατοί της έρχονται τώρα αντιμέτωποι με τη δυτική Ευρώπη. Η Μεγάλη Αικατερίνη – στα 1766 έστειλε τον έλληνα λοχαγό του τσαρικού στρατού Παπαζώλη στην Ελλάδα. Αυτός γύρισε στις ελληνικές επαρχίες, συνεργάστηκε με προκρίτους, δεσποτάδες, αρματολούς για εξέγερση. Στα 1763 άρχισε ρωσοτουρκικός πόλεμος και στα 1770 κατέβηκαν στο Αιγαίο, έπιασαν τα νησιά δυο μοίρες του ρούσικου στόλου με αρχηγούς τους αδελφούς Ορλώφ. Τότε ξεσηκώθηκαν σ’ όλη την Ελλάδα πολλοί πρόκριτοι, δεσποτάδες και αρματολοί. Στην Πελοπόννησο επαναστάτησαν και οι μανιάτες, οι μητροπολιτάδες Πάτρας, Κορίνθου και πολλοί πρόκριτοι. Στην Κρήτη ξεσηκώθηκαν τα Σφακιά με τον πρόκριτο Δασκαλογιάννη. Σφακιανοί, μανιάτες και ψαριανοί ρίχτηκαν σε ανοιχτό κουρσάρικο πόλεμο. Οι ρώσοι στις 24 και 26 Ιούνη του 1770 έκαψαν στον Τσεσμέ της Μικρασίας τον τούρκικο στόλο με μπουρλότα.

Ωστόσο οι τούρκοι τσάκισαν εύκολα τούτα τα κινήματα. Στην Πελοπόννησο μπήκαν 60 χιλ. αρβανίτες και ρήμαξαν κυριολεχτικά τον, τόπο. Μόλις στα 1779 ο αρχιναύαρχος Χασάν πασας, συνοδευόμενος και από το δραγουμάνο Μαυρογένη, έβγανε στρατό στην Πελοπόννησο, συνεργάστηκε με τους κλέφτες και τσάκισε τους αρβανίτες. Ύστερα χτύπησε και τους κλέφτες και σκότωσε πολλούς. Ανάμεσά τους ήταν κι ο πατέρας του Θ. Κολοκοτρώνη.

Ύστερα από λίγα χρόνια ξανάρχισε ρωσοτουρκικός πόλεμος. Στην Ελλάδα κατέβηκε τότε ο Λάμπρος Κατσώνης. Κατάγονταν από τη Λειβαδιά και ήταν αξιωματικός σε ελληνικό τάγμα, ιδρυμένο από τους ρώσους. Ο Κατσώνης πήρε τρία καράβια από την ελληνική κοινότητα της Τεργέστης και στα 1738 βγήκε στο Αιγαίο και άρχισε ένα σκληρό πόλεμο ενάντια στους τούρκους. Λεηλατούσε και κατάστρεφε τα οθωμανικά παράλια της Μικρασίας, αφάνιζε το οθωμανικό εμπόριο. Τον Απρίλη του 1790 ναυμάχησε ηρωικά με τον τουρκο – αλγερίνικο στόλο κοντά στο νησί Άντρο. Εκεί καταστράφηκαν σχεδόν όλα τα καράβια του. Είχε μαζί και τον περίφημο κλέφτη Ανδρούτσο με 500 παλληκάρια. Στα 1793 πήρε διαταγή από την Αικατερίνη να σταματήσει τον πόλεμο, γιατί υπογράφτηκε ρωσοτουρκική ειρήνη. Ο Κατσώνης, αγαναχτισμένος, φώναξε περήφανα: «αν η Αικατερίνη έκαμε ειρήνη, ο Κατσώνης δεν υπόγραψε τη δική του». Έκαμε βάση στα μανιάτικα παράλια, στο Ταίναρο και συνέχισε τον αγώνα. Μα τον έσφιξαν από παντού. Όπως στα νησιά οι πρόκριτοι, έτσι και εδώ ο ηγεμόνας της Μάνης Τζανέτος Γρηγοράκης τον πίεσε να φύγει από το έδαφος της Μάνης κι ο Κατσώνης αναγκάστηκε να παρατήσει τον αγώνα και να γυρίσει στη Ρωσία. Ο σύντροφός του Ανδρούτσος έσκισε, πολεμώντας, το Μωριά, πέρασε στη Ρούμελη κι από κει στα Εφτάνησα. Εδώ τον πιάσαν οι ενετοί, τον παράδωκαν στους τούρκους, που τον πήγαν στην Πόλη και πέθανε στα κάτεργα.

Ο Λάμπρος Κατσώνης είνε ο πιο αντιπροσωπευτικός εθνικός τύπος της σειράς, των αγωνιστών, που οι επιχειρήσεις τους είχαν και κουρσάρικο χαραχτήρα. Η δράση του θυμίζει τους ατρόμητους άγγλους θαλασσόλυκους – κουρσάρους, που από δυο – τρεις αιώνες πριν απ’ αυτόνε, με την ατρόμητη δράση τους σ’ όλες τις θάλασσες του κόσμου, στερέωσαν την κοσμοκρατορία των άγγλων λόρδων και πλουτοκρατών.

Όλα τα κινήματα, που σημειώσαμε ως τώρα, δεν έχουν μαζικό λαϊκό χαραχτήρα. Είνε λιγότερο – περισσότερο κινήματα τοπικά, μονωμένα, των τσιφλικάδων, αρματολών και δεσποτάδων ακόμα. Ξεσπούσαν τέλος συνδεμένα και για να εξυπηρετήσουν την πολιτική, στις αρχές των δυτικών Δυνάμεων, ιδίως της Βενετίας, και στο 18ο αιώνα της Ρωσίας. Η δράση του Λάμπρου Κατσώνη αποτελεί τον τελευταίο κρίκο στη σειρά αυτών των κινημάτων για ν’ αρχίσει σύγχρονα η περίοδος των εθνικοαπελευθερωτικών επαναστάσεων.

7. ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ – ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ

Στο σύνθετο προτσές αυτών των κοινωνικο-οικονομικών πνευματικών εξελίξεων και των εθνικο-θρησκευτικών ταξικών αγώνων διαμορφώνεται το ελληνικό έθνος και φανερώνεται η εθνική συνείδησή του. Οι ανταλλαχτικές σχέσεις συνδέουν τις διάφορες επαρχίες και δημιουργούν κοινότητα συμφερόντων. Οι λόγιοι εκφράζουν και καλλιεργούν την ανάπτυξη εθνικής συνείδησης. Η επίδραση της δυτικής αναγέννησης δυναμώνει αυτή την πορεία. Η εθνική πάλη την επιταχύνει. Οι ταξικοί αγώνες βάνουν τη δική τους σφραγίδα. Ο λαός ονομάζει τους προκρίτους τουρκοκοτζαμπάσηδες. Φανερώνεται ξανά τ’ όνομα έλλην κι όλες οι φυλές—γραικοί, ρωμηοί, αρβανίτες, βλάχοι, σλάβοι—με την πολυγλωσσία τους, μπαίνουν σ’ ένα χων ευτήρι και διαμορφώνουν το ελληνικό έθνος, με ελληνική εθνική συνείδηση, την ίδια ελληνική γλώσσα, ήθη, έθιμα, πόθους. Το ελληνικό στοιχείο πολυαριθμότερο, πιο προηγμένο, μπασμένο πιο ενωρίς στην απελευθερωτική πάλη, αφομοιώνει τους ξένους πληθυσμούς.

Ωστόσο αυτή η εθνική νεοελληνική αναγέννηση δε συνοδεύεται με παρόμοια αναγεννητική δημοκρατική ορμή και με επαναστατικό πνεύμα πάλης ενάντια στα φεουδαρχικά στοιχεία του βυζαντινού σχολαστικισμού, της θεοκρατίας, της συντηρητικότητας. Χτυπητό παράδειγμα αποτελεί η δράση του Κοσμά του Αιτωλού. Ήταν γυιός φτωχών χειροτεχνών. Γεννήθηκε στο Αγρίνι. Αναδείχτηκε λόγιος και στάθηκε ίσως ο πιο μεγάλος εθναπόστολος. Έδρασε μετά τα 1750 στη δυτική Ελλάδα, Εφτάνησα, Μακεδονία, κυρίως στη Θεσσαλία και Ήπειρο. Έκανε φοβερό αγώνα για να μην τουρκεύουν οι πληθυσμοί, πράμα όχι σπάνιο εκείνη την εποχή, με το δυνάμωμα της καταπίεσης και της εκμετάλλευσης. Ίδρυσε κάπου 200 σχολειά. Μα κανένας φιλελεύθερος δημοκρατισμός και καμμιά ανεχτικότητα για τους ξενόγλωσσους πληθυσμούς δεν τον χαρακτηρίζει. Δουλεύει με άγρια μισαλλοδοξία και απειλεί με φοβερές κατάρες και αναθέματα τους ξενόγλωσσους—βλάχους, αρβανίτες σλάβους—που συνέχιζαν να μιλούν τη γλώσσα τους και δε μάθαιναν την ελληνική. Με γνήσιο άγριο καλογερίστικο πάθος πολεμάει τους εβραίους. Κηρύσσει σαμποτάζ ενάντιά τους, γυρεύει από τους χριστιανούς να μην έχουν καμμιά συναλλαγή μαζί τους, παλεύει να τους εξαφανίσει από το πρόσωπο της γης σαν όργανα του διαβόλου.

Η αστική τάξη απ’ αυτά τα πρώτα της φανερώματα κι όλας δεν παρουσιάζει κανένα σημάδι δημοκρατισμού. Η πνευματική και καλλιτεχνική της δημιουργία το ίδιο, δεν περικλείνει δημιουργικά στοιχεία νεοελληνικού πολιτισμού και τούτο γιατί η ανάπτυξή της σφιχτοδένεται με το βυζαντινό συντηρητισμό που φορέας του είνε το πανίσχυρο πατριαρχείο.

Το, αντίθετο φαινόμενο παρατηρούμε στη λαϊκή δημιουργία. Στη. δράση της λαϊκής μάζας, καθαυτό της αγροτιάς, βρίσκουμε ζωντανά φύτρα νεοελληνικού πολιτισμού. Η αγροτιά δημιουργεί πριν απ’ όλα την εθνική νεοελληνική γλώσσα, ζωντανή, καθάρια, απαλλαγμένη από τοπικισμούς, ιδιωματισμούς, όπως τη βλέπουμε στο δημοτικό τραγούδι. Το δημοτικό τραγούδι και με την άλλη λαϊκή δημιουργία και τους λαϊκούς χορούς αποτελούν το μοναδικό μέσο ψυχαγωγίας και εθνικής καλλιτεχνικής διαπαιδαγώγησης του ελληνικού λαού.

Το δημοτικό τραγούδι καθρεφτίζει ανόθευτα τους πόθους, τις ιδέες, τους αγώνες του εργαζόμενου λαού. Μια σύγκριση με τα πνευματικά προϊόντα των ανώτερων τάξεων μας πείθει γι’ αυτό. Οι ύμνοι της εκκλησίας, τα κηρύγματα των κληρικών, οι διδαχές και τα προϊόντα των λογίων είνε συνταγμένα σε γλώσσα ξένη προς το έθνος, στη νεκρή αρχαΐζουσα ή στην ψεύτικη μικτή. Τα κυριαρχεί θεοκρατικό πνεύμα, αφόρητος σχολαστικισμός, βυζαντίνικη αντιδραστικότητα, καλλιεργούν τις τάσεις για τη χαμένη Πόλη, το μαρμαρωμένο βασιλιά. Αντίθετα στο δημοτικό τραγούδι κυριαρχεί το πνεύμα της πάλης, της παλληκαριάς, της αυτοθυσίας, της φυσιολατρείας. Απαλλαγμένο από κάθε θεοκρατισμό αγνοείτις τάσεις και τους θρύλους για Βυζάντιο και για Πόλη. Τα σπέρματα του μεγαλοϊδεατισμού, που διαποτίζουν την πνευματική δημιουργία των λογίων, δεν υπάρχουν στο λαϊκό τραγούδι, στη γνήσια λαϊκή παράδοση. Τα κάθε λογής έθιμα, παραδόσεις, θεσμοί του εργαζόμενου έθνους είνε δημιούργημα της λαϊκής μάζας και είνε τόσο πιο πολύ ζωντανά και γνήσια, όσο δεν τα επηρέασε η λογιοτατίστικη δράση. Η λαϊκή δημιουργία κείνης της εποχής περιέχει τα μοναδικά γόνιμα στοιχεία του νεοελληνικού πολιτισμού.

8. ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΝ ΤΟΥ Κ. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Ο Κ. Παπαρρηγόπουλος βρίσκει ελληνικό έθνος απ’ τα μυθικά ακόμη χρόνια και τοποθετεί τη γένεση του νέου ελληνισμού στο Βυζάντιο και πιο συγκεκριμένα στην Πελοπόννησο, το 14ο αιώνα, πριν την οθωμανική κατάχτηση. Ο ίδιος ο Παπαρρηγόπουλος σε πολλά μέρη της ιστορίας του ομολογεί τον εκπατρισμό των λογίων, τον εκπατρισμό και εξόντωση των αρχόντων και ο ίδιος παραδέχεται ότι οι έλληνες άρχισαν να επιδρούν στο οθωμανικό κράτος «μετά μακρόν διάλειμμα αμάθειας και απειρίας, οφειλομένης κυρίως εις την αποδημίαν των λογίων και των προυχόντων…» (τόμος 6, 470). Αυτά τα ιστορικά γεγονότα δεν τον εμποδίζουν να βγάνει το προαναφερμένο αυθαίρετο συμπέρασμα. Ο Κ. Παπαρρηγόπουλος είνε ο κλασσικός ιστορικός των ελλήνων αστοτσιφλικάδων και της «μεγάλης ιδέας» και επιδιώκει να της δώσει ιστορική βάση. Ωστόσο η αμείλιχτη ιστορική πραγματικότητα βεβαιώνει, ότι ιστορικά οι ρίζες του νέου ελληνισμού βρίσκονται βαθειά στο Βυζάντιο, όπως γράφει ο Ν. Ζαχαριάδης. Μα κοινωνικά, πνευματικά, πολιτικά το ελληνικόέθνος είνε γέννημα της σύγχρονης έποχής και αρχίζει να φανερώνεται από το 16ο αιώνα με τις παρακάτω συγκεκριμένες ιδιομορφίες, που η μια είνε συνάρτηση της άλλης:

1) Ο κλήρος, συνέχεια οργανική του Βυζαντίου με το πατριαρχείο επικεφαλής, διαθέτοντας τεράστια πολύμορφη δύναμη χάρη στην οθωμανική κυριαρχία, επηρεάζει για τον ίδιο λόγο ολόπλευρα τη νεοελληνική εξέλιξη.

2) Στην πορεία της ανάπτυξης του νέου ελληνισμού η εξέλιξη των αστικών στοιχείων συνοδεύεται με παράλληλη εξέλιξη των φεουδαρχικών στοιχείων. Αποτελώντας ξεχωριστές τάξεις, ωστόσο αλληλοσυνδέονται, αλληλοεπηρεάζονται, αλληλοσυμπληρώνονται.

3) Τα αστικά στοιχεία—οικονομικά, πολιτικά, εθνικοπνευματικά—τα κυριαρχεί το πνεύμα του συντηρητισμού, της συμβιβαστικότητας.

4) Μαζί με την εθνικο-κοινωνική εξέλιξη του έθνους φανερώνεται και το πνεύμα και η πολιτική της «μεγάλης ιδέας».

Η μεγάλη ιδέα, γράφει ο Ν. Ζαχαριάδης, «διακήρυξε ότι η νέα Ελλάδα αποτελεί απόγονο, κληρονόμο και συνεχιστή της αρχαίας Ελλάδας των δουλοχτητών και της βυζαντινής αυτοκρατορίας του ασιατικού δεσποτισμού». Δεν απαρνιόμαστε την ιστορία της Ελλάδας της αρχαίας και βυζαντινής εποχής. Η μεγάλη δημιουργία της αρχαίας Ελλάδας έγινε πια πανανθρώπινο χτήμα, μα ο ελληνικός λαός φιλοδοξεί ν’ αφομοιώσει κριτικά και γόνιμα αυτή τη δημιουργία και τα εκπολιτιστικά στοιχεία που συντήρησε το Βυζάντιο και ν’ απαλλαχτεί από την επίδραση κάθε αντιδραστικού και νεκρού στοιχείου του Βυζαντίου και της αρχαίας Ελλάδας, πράμα που συνεχίζει η «μεγάλη ιδέα», όπως σημειώνει ο Ν. Ζαχαριάδης.

5) Στην εθνική ζωή, όπως τη διαμορφώνουν και την εμφανίζουν τα κυρίαρχα στρώματα, κυριαρχεί πνευματικά-εκπολιτιστικά το βυζαντινό πνεύμα με τη μορφή της νεκρής γλώσσας.

6) Ζωντανά φύτρα του νεοελληνικού πολιτισμού βρίσκονται, μόνο στη δημιουργική δουλειά και στην πάλη του εργαζόμενου έθνους.

Μπορείτε να βρείτε το 5ο μέρος εδώ